Pêşkêş
Çiyayê Everest, bi bilindahiya 8,848.86 metre (29,031.7 ft), çiyayê herî bilind ê li ser Erdê ye. Bilindahî û erdê wê sembola sînorên mirovan û keşifkirina mirovan e.
Everest ji ber dîmenên xwe û ezmûna xwe gelek geştiyaran dikişîne. Gelek kes hîs dikin ku ew ceribandinek hêza derûnî û laşî ye, û dema ku hûn digihîjin banê cîhanê, hûn bi heyecanê dikevin hundir.
Her kesê ku plan dike ku li ser Everestê rêwîtiyek an ezmûnek hilkişînê bike, divê rastiyên herî girîng, di nav de bilindahiya atmosferîk û şert û mercên ku hilkişvan pê re rû bi rû dimînin, fêm bike. Ji bo serpêhatiyên ewle û serketî yên li çiyayê îkonîk, fêrbûna van rastiyan girîng e.
Ev rêber agahiyên girîng ên ku divê her rêwî bizanibe nîşan dide da ku dema keşifkirina lûtkeya herî bilind a cîhanê ewle, amade û îlhamgirtî bimîne. Ew armanc dike ku keşifgeran bi agahiyên pêwîst ve girêbide da ku xetere û xweşikbûna devê efsanewî yê Nepal û Tibetê binirxînin.
Çiyayê Everest bi Kurtekî
Çiyayê Everest 8,848.86 metre (29,031.7 ft) li ser asta deryayê ye, ku ev bilindahî di sala 2020an de ji hêla Çîn û Nepalê ve hatiye pîvandin. Everest li ser sînorê Nepal-Tîbetê yê Hîmalaya di bin-rêzeçiyayên Mahalangur Hîmal de ye.
Ev çiya bi çiyayên xwe yên bilind û dîmena xwe ya xweşik balkêş e û rêwiyan dikişîne ku ji heybeta Everestê kêfê bistînin. Di çarçoveya herêmî de, Everest bi Nepalî wekî Sagarmatha ("Xwedawenda Ezman") û bi Tibetî jî wekî Chomolungma ("Xwedawenda Dayika Cîhanê") tê binavkirin.
Ev herêm ji bo kesên ku li çiya û siya Çiyayê Everestê dijîn xwedî girîngiyeke mezin a manewî ye. Têkiliyên ku navên xwedawendan lê tên kirin baweriya kûr a bi lûtkeya Everestê ve girêdayî nîşan didin.
Yekem hilkişîna serkeftî ya Everestê di sala 1953an de ji aliyê Sir Edmund Hillary û Tenzing Norgay Sherpa ve pêk hat. Ev serkeftin yek ji mezintirîn serkeftinên dîroka çiyageriya nûjen temsîl dike. Ev serkeftin hîn jî yek ji bingehên rastiyên Everestê ye, rûmeta çiyagerên li çaraliyê cîhanê.
Du rêyên sereke yên hilkişînê di seferên çiyayê Everestê de serdest in: rêya South Col a di Nepalê re û rêya North Col a di Tibetê re. Ev rêwerz di navenda agahdariya Everestê de ne ji bo rêwiyên ku hilkişînê plan dikin.

Bilindahî û Aklimatîzasyon
Bilindahî bandorek girîng li ser rêwiyên çiyager û hilkişvanên li ser Everestê dike, lewma laş nikare erkên xwe pêk bîne. Agahiyên li ser Everestê nîşan didin ku ji ber kêmbûna oksîjenê, çalakiya laşî dijwartir e, ji ber vê yekê amadekariyek baldar ji bo çareserkirina hewaya tenik li bilindahiyên bilind girîng e.
Rêwîtiyek normal a ber bi Kampa Bingeha Everestê ve dê hilkişînek domdar be, û rojên bêhnvedanê jî ji bo hînbûna li çiyayên bilind dê hebin. Ev tedbîr ji bo kêmkirina xetereyên tenduristiyê li bilindahiyên bilind di dema hilkişînê de pêwîst in.
Li Kampa Bingehîn a Everestê (5364 metre), asta oksîjenê nêzîkî %50ê asta deryayê ye. Ev kêmbûnek mezin e ku di nav rastiyên sereke yên Everestê de ye ku bandorê li ewlehî û berxwedana laşî ya rêwiyan dike.
Nexweşiya Çiyayên Akût (AMS) li deverên bilind-bilind bi nîşanên wekî serêş, vereşîn û gêjbûnê belav dibe. Pir girîng e ku ev nîşan zû werin tespît kirin û tedbîrên pêşîlêgirtinê werin bikar anîn da ku hûn di rewşek ewle de bin. Paşguhkirina van nîşanan dikare bibe sedema tevliheviyên cidî yên wekî HAPE (Êdema Pişikê ya Bilindahiya Bilind) an HACE (Êdema Mejî ya Bilindahiya Bilind).
"Bilind hilkişin, nizm razên" ji bo ku dem bidin laş ku bi oksîjena kêmtir re bigunce. Paşguhkirina vê yekê hilkişeran dixe xetereya mezin a nexweşiya bilindahiyê ya giran ji ber ku leza xwe rastkirin ji bo rêwiyan û hilkişeran herî girîng e.
Hewa û Avhewa ya Everestê
Demsalên herî baş ji bo serdana Everestê bihar (Adar-Gulan) û payîz (Îlon-Mijdar) in, ku ezmanên zelal û hewayek aram pêşkêş dikin. Ev demsal demên baş in ji bo ezmûnên hilkişînê yên ewle û xweş.
Germahiya li Kampa Bingehîn a Everestê di şevê de ji -10°C heta rojê nêzîkî 5°C diguhere. Ev hawîrdorek sar e, lê ji bo rêwiyan tehmûlbar e. Nêzîkî lûtkeyê, germahiya zivistanê dikare bigihêje -60°C û bayên bi hêza bahozê ji 150 km/saetê derbas dibin. Zanîna van rêjeyên germahiyê ji bo amûr û perwerdehiya têr girîng e.
Di zivistanê de, germahiya li lûtkeyê dikare bigihêje -60°C, û hilkişîn pir xeternak dibe. Ev rewşên sar ên pir zêde bingeha rastiyên Everestê diyar dikin, û hilkişeran ji hawîrdora dijwar a Everestê, ku ji asta deryayê 8,000 metreyî zêdetir e, agahdar dikin.
Muson (Hezîran-Tebax) barana giran li geliyên nizm û berfê li bilindahiyên bilind tîne, û metirsiya erdhildan û şepeyan zêde dike. Guherîna avhewayê her wiha şêweyên berfê, helandina cemedê û ewlehiya hilkişînê li herêmê diguherîne. Ev rewşa avhewayê bandorek mezin li ser amadekariyên tûra Everestê dike.
Zivistan pir sar e û bayekî bihêz heye ku bi gelemperî seferan asteng dike. Bandorên avhewayê yên guherbar dibin sedema şert û mercên nearam ên berf û qeşayan ku ji bo jîngeha Everestê û pêşeroja ewlehiya wê di dema meşê de dijwarîyên nû derdixin holê.
Zehmetiyên Çiyagerî û Hilkişînê
Bilindahiya bilind û asta oksîjenê ya kêm
Ji ber bilindahiya bilind û asta oksîjena kêm, meş û hilkişîna çiyayê Everestê pir dijwar e. Rastiyên li ser Everestê nîşan didin ku laş di peydakirina oksîjena têr de zehmetiyan dikişîne, ev tê vê wateyê ku ji bo dûrketina ji nexweşiya bilindahiyê, pêdivî bi adaptekirin û çavdêriya tenduristiyê heye.
Lihevhatina bi vê jîngehê re sebir û leza rast hewce dike. Nekarîna adaptekirinê dikare bibe sedema nîşanên cidî, û girîng e ku hem ji bo rêwiyên çiyayî û hem jî ji bo hilkişînerên ku dixwazin derkevin lûtkeyê rastiyên li ser bilindahiya Çiyayê Everestê bizanibin.
Hewaya nepêşbînîkirî û bayên bihêz
Hewaya li Everestê pir nepêşbînîkirî ye, û bahoz û bayên tund di her kêliyê de tên. Wekî din, rêwiyên çiyayî divê xwe ji bo rojên meşê yên 6-8 demjimêran û amadekariya seferê ya 3-4 hefteyan amade bikin. Bayên bihêz dikarin bibin sedema leza bahozê, ku jiyan û berxwedana hilkişeran dixe xetereyê.
Ev şert û mercên dijwar meyla wan heye ku seferan hêdî bikin an jî rawestînin; ji ber vê yekê, rêwiyên rêwîtiyê neçar in ku bernameyên demê yên nerm saz bikin. Zanîna rastiyên Everestê yên di derbarê guherînên hewayê de dê bihêle ku serpêhatîvan ji bo guherînên ji nişka ve yên di rê de amade bin.
Pêdiviyên berxwedana laşî û werzîşê
Ji bo çareserkirina şert û mercên dijwar ên li ser Everestê, pêdivî bi tenduristî û berxwedana laşî heye. Ji bo meşên dirêj li ser erdên dijwar di bin şert û mercên dijwar de, tenduristî û kardiovaskuler a bêhempa pêwîst e.
Perwerdeya pêşwext berî rêwîtiyê îhtîmala serkeftin û jiyanê zêde dike. Rastiyên Everestê tekez dikin ku werzîş pir girîng e ji ber ku dema mirov westiyayî be, ew ji ber westandinê meyla birîndarbûn û nexweşiya bilindahiyê heye.

Beşên teknîkî (Şelaleya Cemedê ya Khumbu, çalên sikkeyî, hwd.) ji bo hilkişeran
Hin beşên teknîkî hene, wek Şelaleya Cemedê ya Khumbu, ku xetereyek mezin çêdikin. Seracên tevgerbar û çalên kûr ên di şelaleya cemedê de têne dîtin, ji bo hilkişeran pêdivî bi jêhatîbûnek pêşketî heye. Ev pirsgirêk li ser rêya başûr hatin nîqaşkirin.
Perwerde û rêberên profesyonel ên bilind, û her weha alav û ezmûn, ji bo derbasbûna bi ewlehî ji van deveran pir alîkar in. Rastiyên li ser Everestê destnîşan dikin ku ev dever pir xeternak û nepêşbînîkirî ne, hetta ji bo hilkişerên xwedî ezmûn jî.
Rîskên tenduristiyê: serma, hîpotermî, nexweşiya bilindahiyê
Qeşagirtin, hîpotermî, û nexweşiya bilindahiya zêde hin ji metirsiyên tenduristiyê ne. Ev metirsî bi bilindahiyê re zêde dibin; ji ber vê yekê, lênêrîna tenduristiya kesane ji bo hemî rêwiyan pêşîniyek e.
Tedbîrên pêşîlêgirtinê, daketina di wextê xwe de di dema nexweşiyê de, û alavên guncaw girîng in. Agahiyên li ser çiyayê Everestê ji bo hilkişerên çiya wekî bîranînek in ku paşguhkirina van xetereyên tenduristiyê dikare bibe sedema rewşên awarte ku dikarin jiyanê bixin xeterê.
Pirsgirêkên lojîstîkî: girêdana sînorkirî, lêçûnên rizgarkirinê, destûrname
Pirsgirêkên lojîstîkî ragihandina nebaş û valakirinên dijwar dihewîne. Mesrefa rizgarkirinê pir zêde ye, her weha pêvajoya wergirtina destûrê jî pir zêde ye, ku divê hemî agahdariyên girîng ji bo destnîşankirina rastiyên Everestê ji bo çiyagerên hêvîdar werin hesibandin.
Ger rêwî neçar in sîgortayê bigirin û ajansên pispor bikar bînin. Fêmkirina pirsgirêkên lojîstîkî dibe alîkar ku di seferê de ji tevliheviyên biha û xeternak dûr bikevin.
Serişteyên ji bo rêwiyan û meşvanan
Berî rêwîtiya xwe, hûn ê hewce bikin ku herî kêm 3 an 4 mehan perwerdehiyê bikin da ku berxwedanê ava bikin. Perwerdehiya birêkûpêk dê xetera birîndarbûnê kêm bike û rêjeya serkeftina we li ser Everestê zêde bike.
Hêdî hêdî hilkişin û baş hîdratkirî bimînin da ku nexweşiya bilindahiyê kêm bikin. Ev ê alîkariya laşê we bike ku xwe bigihîne asta oksîjena kêm, bi vî rengî îhtîmala nexweşiya bilindahiyê kêm dike.
Dermanên wekî Diamox (acetazolamide) li dijî Nexweşiya Akût a Çiyan (AMS) bi xwe re bibin û berî wê şîreta bijîşkî bigirin. Nîşanên sivik dikarin bibin pirsgirêkên bijîşkî yên cidî dema ku mirov amade nebe ku wan li ber çavan bigire.
Her tim piştrast bikin ku sîgortaya we ya rêwîtiyê, tehliyekirina bi helîkopterê vedihewîne. Parastineke wiha pêwîst e ji ber ku Everest dûr e û gihîştina wê dijwar e.
Rêz li çanda Şerpa ya herêmî û rêbazên rêwîtiyê yên hawirdorparêz bigirin, şûşeyên avê yên ji nû ve bikarhatî bi xwe re bibin û çopê neavêjin. Tûrîzma domdar bişopînin, ji ber ku ew meyla wê heye ku bingeha parastina Everestê ji bo nifşên pêşerojê hebe.
Rastiyên balkêş derbarê Everestê de (Lîsteya bilez)
Her sal, bilindbûna jeolojîk a ji ber lihevketina plakayên tektonîk ên Hindîstan û Avrasyayê dibe sedema ku Çiyayê Everest bi qasî çar mîlîmetreyan bilindtir bibe. Mezinbûna Everestê mînakek balkêş a pêşveçûna wê ya xwezayî ye û rastiyek balkêş a Çiyayê Everestê ye.
Herikînên jet, ku herikînên bayê ne ku li atmosferê nêzîkî lûtkeya Çiyayê Everestê ne, dikarin bigihîjin leza heta 200 kîlometreyan di saetê de. Herikînên jet dikarin bayên xeternak û dijwar biafirînin, ji ber ku hewaya dijwar di afirandina yek ji aliyên herî dijwar û dijwar ên Çiyayê Everestê de rolek dilîze, ji bo hilkişeran rastiyan.
Heta niha zêdetirî 6,000 lûtkeyên Çiyayê Everestê hene, ku Everest wekî lûtkeya herî bilind a li jor heşt hezar metreyan tê hesibandin. Ev hejmareke girîng e û di rastiyên Çiyayê Everestê yên têkildarî îrade û biryardariya mirovan de tê belavkirin.
Nêzîkî 300 çiyager dema ku hewl didan hilkişin ser Everestê mirine, ku ev statîstîkek xemgîn e û rastiyek pêdivî ye ku ji bo Çiyayê Everestê xetereyên hilkişînê û neamadebûna ji bo xetereyê nîşan dide.
Niha ku çiyagerên zêdetir serdana çiyayê Everestê dikin, hewldanên berhevkirina zibil û paqijkirinê li ser çiyê berdewam dikin , û li ser çiyê zibilê zêdetir diafirînin. Projeyên jîngehê di nav rastiyên serdema nû yên Çiyayê Everestê de cih digirin da ku bedewiya çiyê biparêzin û pêşve bibin.
Xelasî
Ji bo ku her rêwî ewle û serkeftî be, zanîna bilindahî, hewa û zehmetiyên Everestê pir girîng e. Xwedîbûna hin rastiyên sereke yên li ser Everestê; bilindahiya wê, hewaya nepêşbînîkirî û zehmetiyên hilkişîna wê, ji her rêwî re zanîn û jêhatîbûnê peyda dike da ku bi aqilmendî û ewlehî amade bibe.
Eger we perwerde kiribe, alavên xwe bi dest xistibe û rêberiya rast wergirtibe, hûn dikarin bi ewlehî ji çiyayê herî bilind ê cîhanê û çanda herêmî kêfê bistînin, di heman demê de rêz li ekosîstema çiyayî ya nazik bigirin. Rêwiyên berpirsiyar derfetek dibînin ku di rêwîtiya xwe de ezmûnek mezin bijîn, rîska tenduristiyê û bandora li ser jîngeha xwezayî ya ekosîstema çiyayî ya nazik a Everestê kêm bikin.










